जवाहर बालभवन येथे शिक्षण संवाद कार्यशाळा संपन्न

शालेय शिक्षण मंत्री मा.ना.श्री. दादाजी भुसे यांच्या संकल्पनेतून जवाहर बालभवन, मुंबई येथे शिक्षण संवाद ही कार्यशाळा २२ जुलै रोजी संपन्न झाली. या कार्यशाळेला मा.आयुक्त (शिक्षण), मा.शिक्षण संचालक, शालेय शिक्षण विभागातील अधिकारी,शिक्षण अभ्यासक, शिक्षणतज्ञ, प्रयोगशील शिक्षक, कला, क्रीडा विषयातील तज्ञ व्यक्ती उपस्थित होते. या कार्यशाळेला आदरणीय मंत्रिमहोदयांनी प्रेरणादायी व उर्जस्वल मार्गदर्शन केले.

अध्ययन अध्यापनातील प्रयोग आणि गुणवत्ता संवर्धन, शालेय स्तरावर कला, क्रीडा, अभिनव उपक्रम, शालेय स्तरावर सैनिकी शिक्षणाची प्रभावी अंमलबजावणी अशा विविध विषयांवर विचार मंथन झाले. जागतिक कीर्तीचे प्रयोगशील शिक्षक आदरणीय दत्ता वारे सरांनी शाळा विकासाच्या अनुषंगाने महत्त्वाचे मुद्दे मांडले. स्वयंप्रेरित शिक्षक, शिक्षण पद्धती, शालेय परिसर, शालेय संस्कृती या बाबी शाळा विकासासाठी महत्त्वपूर्ण असल्याचे त्यांनी सांगितले. कला,क्रीडा, साहित्य, संरक्षण या क्षेत्रातील मान्यवरांना ऐकता आले. राज्यातील प्रयोगशील अधिकारी व शिक्षक यांच्या भेटी झाल्या. एकमेकांचे रचनात्मक कार्य समजून घेता आले. शालेय शिक्षण विभागाने कार्यशाळेचे उत्कृष्ट नियोजन केलेले होते.

कौस्तुभची अभिव्यक्ती

कौस्तुभने गेल्यावर्षी झालेला हा निबंध. त्याच्या गेल्या वर्षाच्या जुन्या वह्या पाहताना हा निबंध दिसला. यावर्षी तो पाचवीला आहे. त्याने निबंधातून व्यक्त केलेल्या भावना, विचार मला खूप आवडले. शुद्धलेखनाच्या काही चुका आहेत; परंतु त्याने व्यक्त केलेल्या भावना महत्त्वाच्या वाटतात. 

पुस्तक भेट

काल माननीय जिल्हाधिकारी पुजार यांची भेट घेतली. त्यांना माझे मुलांना वाचतं लिहितं करताना हे पुस्तक भेट दिले. त्यांनी पुस्तकावर छान चर्चा केली. पुस्तकाचे कौतुक केले. पुस्तक लिहिण्याच्या प्रक्रियेबद्दल विचारले. पुस्तक नक्की वाचतो. वाचून प्रतिक्रिया ही देतो असे म्हणाले. 

त्याचबरोबर मराठी भाषा समितीच्या पुढील शैक्षणिक वर्षातील कामकाजाबाबत चर्चा झाली. धाराशिव जिल्ह्यातील ग्रामीण बोलीतील शब्दांचा शब्दकोश तयार करणे, इयत्ता दहावी च्या विद्यार्थ्यांचा मराठी विषयाचा निकाल वाढविणे, प्रशासकीय व्यवहारात मराठी भाषेचा प्रभावीपणे वापर करणे, मराठी भाषेच्या संवर्धनासाठी विविध उपक्रम घेणे या विषयावर सविस्तर चर्चा झाली. 

माननीय जिल्हाधिकारी यांना मुलांना वाचतं लिहितं करताना हे पुस्तक भेट दिले.

सर्जनशीलतेची रुजवात

 

लेखन म्हणजे मनातील भावना,मत व्यक्त करणे होय. मुलाचे भाषा शिक्षण घडत असताना मुलं स्वलिपीकडून स्वलेखनाकडे जात असते. त्यामुळे पहिली, दुसरीच्या मुलांना श्रुतलेखन अचूक यावे हा आग्रह धरणे योग्य आहे काय ?  प्राथमिक स्तरावर  मुलांचे भाषाशिक्षण कशा पद्धतीने घडून येते याचा शास्त्रीय दृष्टीकोन समजून घ्यायला हवा.या अनुषंगाने श्रुतलेखन हवे का स्वलेखन या विषयाचा घेतलेला धांडोळा ....

मुलं शाळेत येण्याअगोदर त्याचे भाषाशिक्षण नैसर्गिक पद्धतीने घडून येत असते. अनौपचारिकपणे ते कुटुंबात,परिसरात भाषा शिकत असते. त्याचे विचार,भावना ते व्यक्त करत असते. साधारणतः तीन-चार वर्षाचे मुलं आपल्या भावना एखादे चित्र काढून, भिंतीवर गिरगटून व्यक्त करत असते.हे त्याचे लेखनच असते.फक्त त्याच्याजवळ लिपी नसते. त्यामुळे ते चित्राच्या माध्यमातून व्यक्त होत असते. ते त्याचे व्यक्त होणे समजून घ्यायला हवे. याच कालावधीत श्रवणाच्या माध्यमातून त्याच्याकडे भाषेतील शब्दांचा संग्रह वाढत असतो. कोणत्या प्रसंगात कसे बोलावे हे मुलं आपसूकच शिकत असते. या कालावधीत मुलांना पुस्तके वाचून दाखवायला हवीत. मुलांसोबत चित्रांवर गप्पा मारायला हव्यात. यामुळे मुलांची वाचन -लेखन पूर्व तयारी होत असते.

मुलं जेव्हा पहिलीच्या वर्गात दाखल होते.तेव्हा मात्र त्याच्या नैसर्गिक भाषा शिकण्यात अडथळे यायला लागतात. त्याला सर्वप्रथम लिपीपरिचय करून देण्याचा व अक्षरांचे अवयव गिरविण्याची घाई केली जाते. काही मुले त्या गतीने शिकतात.काही मागे पडतात. ज्यावेळी मुलं वाचन शिकण्याच्या टप्प्यावर असेल त्यावेळी त्याला शब्दांचे,वाक्यांचे श्रुतलेखन करण्याचा आग्रह करणे योग्य होणार आहे काय ? आपल्या राज्यात साठपेक्षा जास्त बोली बोलल्या जातात. त्या त्या एक परिसराची बोलीभाषाही असते. उदा. महाराष्ट्राच्या सीमावर्ती भागात बोलल्या जाणाऱ्या परिसर भाषा, मराठवाडी बोली,कोकणी बोली,खानदेशी बोली अशा परिस्थितीमध्ये पहिली, दुसरीच्या, तिसरीच्या माध्यम भाषेत मुलांनी अचूक श्रुतलेखन करावे हा आग्रह धरणे योग्य होणार नाही. कारण इयत्ता तिसरीपर्यंत मुले वाचन शिकण्यासाठी धडपडत असतात. अशा वेळी त्यांना श्रुतलेखन करण्यास सांगावे;परंतु त्यांच्या बोलीतील शब्दांचा स्वीकार करून माध्यम भाषेतील श्रुतलेखनाकडे घेऊन जायला हवे.

खरे तर तिसरीपर्यंतच्या मुलांना श्रुतलेखनपेक्षा स्वलेखन करण्यास प्रेरित करायला हवे;कारण पूर्व प्राथमिक स्तरावर मुलं स्वलिपीतून लेखन करत असते.आता त्याला लिपीपरिचय झाल्यामुळे ते आपले विचार,मत त्या लिपीमधून मांडेल.अशा वेळी त्याने मांडलेले विचार त्याच्या बोलीत असतील तर ते स्विकारायला हवेत.असेच आतापर्यंतच्या अभ्यासक्रमात नमूद करण्यात आलेले आहे.त्यामुळे तिसरीपर्यंत तरी किमान स्वलेखनाला प्राधान्य द्यावे.त्यासोबत हळूहळू श्रुतलेखन घ्यावे.त्यामुळे मुलांची सर्जनशीलता खुडली जाणार नाही.

 

 

बोरगावला रंगले बाल साहित्य संमेलन

आज जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा बोरगाव (काळे) या शाळेत सहावे बाल साहित्य संमेलन संपन्न झाले. या साहित्य संमेलनाचा अध्यक्ष म्हणून विद्यार्थी, पालक यांच्याशी संवाद साधला. कवी कट्टाकट्टा, कथा वाचन ही सत्रे उत्तम झाली. सर्व सत्रांचे सूत्रसंचालन व आभार प्रदर्शन शाळेतील विद्यार्थ्यांनी केले. मुलांनी छान कविता, कथा सादर केल्या. 

या शाळेत प्रयोगशील शिक्षिका अनिता जावळे यांनी तयार केलेले भाषा दालन पाहायला मिळाले. या भाषा दालनामध्ये विविध साहित्य प्रकारांमध्ये मुलांनी लिहिलेली पुस्तके होती. कथा, कविता, नाटक , जाहिरात, बातमी, संवाद, पक्षांविषयी माहिती अशा विविध साहित्य प्रकारातील पुस्तके विद्यार्थ्यांनी लिहिलेली होती. या पुस्तकांचे मुखपृष्ठ विद्यार्थ्यांनीच तयार केलेले होते. भाषा दालतील ही पुस्तके पाहून मुलांचे खूप कौतुक वाटले.अशा उपक्रमामुळे मुलांच्या भाषिक क्षमतांचा आपसुकच विकास होतो. 

शाळेतील सर्वच शिक्षकांचे खूप कौतुक वाटले. त्यांनी या साहित्य संमेलनाचे खूप छान नियोजन व आयोजन केलेले होते. शाळेचा परिसरही खूप सुंदर होता. वडाचे व पिंपळाचे झाड शाळेच्या सौंदर्यात भर घालत होतं. या दोन्ही झाडांभोवती मुलांना वाचन करण्यासाठी छान कट्टा तयार केलेला होता.

बाल साहित्य संमेलन या उपक्रमामुळे मराठी भाषेचा प्रचार, प्रसार, संवर्धन व अभिवृद्धी होण्यास मदत होते. मुलांच्या भाषिक क्षमतांचा विकास होतो. मुलांच्या अभिव्यक्तीला धुमारे फुटतात. मुलांना समाजभान येतं. मुलं पूरक वाचन करायला लागतात. त्यामुळे बाल साहित्य संमेलनाचे आयोजन करायला हवे.