Tuesday, 12 November 2019

९३ व्या अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाच्या बोधचिन्हाचे अनावरण

९३ व्या अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाच्या बोधचिन्हाचे अनावरण मा.दिपा मुधोळ-मुंडे,जिल्हाधिकारी उस्मानाबाद यांच्या हस्ते दिनांक ७ नोव्हेंबर २०१९ रोजी साहित्य संमेलनाच्या संपर्क कार्यालयात संपन्न झाले.
यावेळी जिल्हा पोलिस अधीक्षक मा.राज तिलक रौशन, मा.डॉ.संजय तुबाकले,उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी जि.प.उस्मानाबाद,मा.नितीन तावडे,स्वागताध्यक्ष, मा.रवींद्र केसकर,प्रमुख कार्यवाह यांच्यासह संमेलन कार्यकारिणी सदस्यांची उपस्थिती होती.
कार्यक्रमासाठी साहित्य रसिक मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.


Sunday, 3 November 2019

राष्ट्रीय स्तर एज्युकेशन इनोव्हेशन कॉन्फरन्स 2019 सोलापूर

 राष्ट्रीय स्तर एज्युकेशन इनोव्हेशन कॉन्फरन्स 2019 सोलापूर
------------------------------------------------------------------------
स्थळ:- सिंहगड इन्स्टिट्यूट सोलापूर.
दिनांक:- 31ऑक्टो.व 1नोव्हें. 2019
आयोजक:- SIR फाउंडेशन सोलापूर
            DIECPD, वेळापूर,सोलापूर.
राज्यातील उपक्रमशील शिक्षकांची "राष्ट्रीय स्तर एज्युकेशनल इनोव्हेशन कॉन्फरन्स" सोलापूर या ठिकाणी संपन्न झाली.या कॉन्फरन्समध्ये प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ,शिक्षण तज्ञ, शिक्षण विभागातील अधिकारी यांनी शिक्षकांना मार्गदर्शन केले. महाराष्ट्रात व देशभरात मुलांच्या गुणवत्ता वाढीसाठी रचनात्मक काम करणाऱ्या एनजीओचे सादरीकरण पाहायला मिळाले.दोन दिवस खूप काही नवीन शिकायला,समजून घ्यायला मिळाले राज्यभरातील उपक्रमशील शिक्षकांचे उपक्रम समजून घेता आले.
मुलांच्या गुणवत्ता वाढीसाठी, सर्वांगीण विकासासाठी प्रयोगशील शिक्षक आपापल्या शाळेत नाविन्यपूर्ण उपक्रम राबवत आहेत.या या नाविन्यपूर्ण उपक्रमांचे सादरीकरण या कॉन्फरन्समध्ये झाले.काही शिक्षकांनी 'शोधनिबंध' ही  सादर केले."SIR"फाउंडेशनने आयोजित केलेल्या नवोपक्रम स्पर्धेतील पुरस्कार प्राप्त शिक्षकांचा सन्मान मान्यवरांच्या हस्ते करण्यात आला.
जागतिक किर्तीचे ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ
मा.अरविंद नातू यांनी वर्तमानकालीन शिक्षण व्यवस्थेबद्दल परखड भाष्य केले.मुलांमध्ये संशोधन वृत्ती वाढीस लागायला हवी.जगभरामध्ये शालेय वयापासूनच संशोधनाला प्राधान्य दिले जाते.निसर्गाचं,आजूबाजूच्या
भोवतालचं बारकाईने मुलांना निरीक्षण करायला शिकवा.या निरीक्षणातून मुलाच्या मनात असंख्य प्रश्न निर्माण होतील.त्यामुळे त्यांच्यातील संशोधनवृत्ती वाढीस लागेल.त्यांनी "आयसर" या संस्थेविषयी माहिती सांगितली.आपल्या ओघवत्या शैलीत आपल्या रसाळवाणीने सर्वांना मंत्रमुग्ध केले.
"शिक्षणातील नवे प्रवाह" या विषयावर उपक्रमशील शिक्षकांचा परिसंवाद संपन्न झाला. मा.श्री.विपुल शहा,मुख्य शास्त्रज्ञ टीसीएस पुणे यांचे "कॉम्पिटिशन थिंकिंग" या विषयावरचे व्याख्यान मला खूप आवडले.TCS पाठशाळा
(https://cspathshala.org/)  याच्या आधारे मुलांमध्ये चिकित्सक विचार,तर्क,अनुमान ही कौशल्य विकसित करण्यासाठी वेगवेगळ्या खेळाच्या माध्यमातून मुलांची "कॉम्पिटिशनल थिंकींग" कशा पद्धतीने विकसित करता येईल. याबद्दलचे सादरीकरण त्यांनी केले.
मा.श्री.विवेक सावंत,कार्यकारी संचालक एमकेसीएल मुंबई यांनी "स्मार्ट स्कूल" या विषयाचे सादरीकरण केले.तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून मुलांच्या गुणवत्ता वाढीसाठी कसे नाविन्यपूर्ण काम करता येईल.याबद्दल नवीन संकल्पना शिक्षकांपर्यंत पोहोचवल्या.
मा.डॉ.शकुंतला काळे,अध्यक्ष, महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक मंडळ पुणे,मा.डॉ.शोभा खंदारे,उपसंचालक,महाराष्ट्र राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद,पुणे,मा.सुमन शिंदे,माजी शिक्षण उपसंचालक,मा.डॉ.कमलादेवी आवटे,प्राचार्य,DIECPD पुणे, मा.ज्योती मेटे, प्राचार्य,DIECPD, सोलापूर,मा.बलभीम चौरे, प्राचार्य DIECPD,लातूर,मा.आय.पी. नदाफ,DIECPD, उस्मानाबाद,मा.संजयकुमार राठोड, शिक्षणाधिकारी(प्रा.)सोलापूर,
मा.डॉ.गीतांजली बोरुडे संशोधन विभाग,प्रिसीजन फांऊडेशनच्या अध्यक्षा मा.सुहासिनी शहा यांनी शिक्षकांशी संवाद साधला.प्रेरणादायी मार्गदर्शन केले.
यावेळी SCERT मधील अधिकारी मा.डॉ.प्रभाकर क्षिरसागर,समता विभाग,डॉ.दत्तात्रय मेंढेकर, अभ्यासक्रम विकसन विभाग,मा. कादर शेख प्रशासन अधिकारी सोलापूर हे प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. तसेच राज्यातील मा.वरिष्ठ अधिव्याख्याता,मा. अधिव्याख्याता,मा.गटशिक्षणाधिकारी,
मा.प्रशासनाधिकारी,मा.शिक्षण  विस्तार अधिकारी,विषय सहायक, साधनव्यक्ती या कॉन्फरन्समध्ये सहभागी झालेले होते.
श्री.संतोष सोनवणे विषय सहायक प्रादेशिक विद्या प्राधिकरण मुंबई यांनी गणित समजून घेताना या विषयावरचे खूप अभ्यासपूर्ण सादरीकरण केले.
मान्यवरांच्या हस्ते अनेक शिक्षकांच्या पुस्तकांचे प्रकाशनही या कॉन्फरन्समध्ये झाले.
या दोन दिवसात अनेक उपक्रमशील शिक्षक मित्र व प्रयोगशील अधिकारी त्यांच्याशी संवाद साधता आला.खूप नवीन शिकता आलं,समृद्ध होता आलं. आमचे मित्र श्री.सिद्धराम माशाळे,श्री.बाळासाहेब वाघ,श्रीमती.हेमा शिंदे श्री.राजकिरण चव्हाण व त्यांची सर्व टीम यांनी या कॉन्फरन्सचे खूप सुंदर नियोजन केले होते.
समाधान शिकेतोड
DIECPD,उस्मानाबाद
samadhanvs@gmail.com

Sunday, 20 October 2019

साधना साप्ताहिकाचा बालकुमार दिवाळी अंक-२०१९

भारतातील वेगवेगळ्या सहा राज्यातील मुलांच्या प्रेरणादायी गोष्टीरूप लेख यावर्षीच्या साधना साप्ताहिकाच्या बालकुमार दिवाळी अंकात आलेले आहेत. मुलांना वाचण्यासाठी हा अंक नक्की देऊया.

गेल्या तीन-चार वर्षांपासून मुलांना साधना साप्ताहिकाचा बालकुमार दिवाळी अंक भेट देत आलेलो आहे.यावर्षी उस्मनाबाद शहरातील नगर परिषद शाळा क्रमांक-१८ या शाळेतील इयत्ता सातवीच्या वर्गातील सर्व विद्यार्थ्यांना यावर्षीचा बालकुमार दिवाळी अंक भेट दिला.गेली बारा वर्ष अतिशय सातत्याने साधनाने बालकुमार दिवाळी अंक काढले आहे.या सर्व अंकांमधून प्रसिद्ध साहित्यिक,वैज्ञानिक, बालसाहित्य विविध क्षेत्रातील मान्यवरांनी मुलांसाठी लेखन केले आहे.जयंत नारळीकर, रघुनाथ माशेलकर,अनिल अवचट,भारत सासणे,उत्तम कांबळे,सोनाली कुलकर्णी अशा अनेक मान्यवरांनी मुलांसाठी लिहलेले आहे.

गेल्या दोन वर्षापासून एक वेगळी थीम घेऊन दिवाळी अंक काढले आहेत. सन २०१७-२०१८ साली ज्यांची,कीर्ती ख्याती आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचली आहे.या सहा वेगवेगळ्या देशातील सहा बालकुमार यांचे पराक्रम सांगणारे गोष्टीरूप प्रेरणादायी लेख दिवाळी अंकात होते.

या वर्षीचा बालकुमार दिवाळी अंक भारतातील सहा राज्यातील सहा मुलामुलींवर काढला आहे.यामध्ये पाण्याबद्दल जनजागृती करणारी कर्नाटकची गर्विता गुलाटी,स्वतःची पेंटिंग स्टाईल असणारा मध्यप्रदेशचा शौर्य महानोत, छोट्या तांडयातून एव्हरेस्टवर जाणारी तेलंगणाची पूर्णा मलावत,बाल तबलावादक महाराष्ट्राचा तृप्तराज पांड्या,पंधराव्या वर्षी एम.एस्सी करणारी उत्तर प्रदेशची सुषमा वर्मा,अनाथांसाठी "उम्मीद" संस्था चालवणारा पश्चिम बंगाल वली रेहमानी या सहा मुलांच्या प्रेरणादायी गोष्टीरूप लेख या वर्षीच्या दिवाळी अंकात आलेले आहेत.

कर्नाटकमधील गर्विताने वयाच्या पंधराव्या वर्षी Why West?( वाया घालवायचे) ही संस्था स्थापन केली.वाया जाणाऱ्या पिण्याच्या पाण्यासाठी 200 हॉटेलमध्ये मित्र-मैत्रिणीच्या मदतीने "अर्धा ग्लास प्लीज" ही मोहीम यशस्वीपणे राबविली.गेल्याच वर्षी स्विझरलँड येथे "ग्लोबल चेंज मेकर" या विचार विषयावर संपन्न झालेल्या आंतरराष्ट्रीय परिषदेत गर्विताची निवड झाली होती.गर्विता आणि तिची संस्था पाणी वापराबाबत जनजागृती करत आहे.
मध्य प्रदेशातील अवघ्या पाच वर्षाचा चित्रकार शौर्य महानंद हा भारताचा जॅक्सन पोलॉक आहे असं म्हणावं लागेल. शौर्याचे तोंड भरून कौतुक प्रख्यात व्यंगचित्रकार आर.के. लक्ष्मण यांनी केले आहे.शौर्य स्वतःची पेंटिंग स्टाईल असणारा जगातील सर्वात लहान चित्रकार म्हणून ओळखला जातो.वयाच्या अवघ्या चौथ्या वर्षी त्याच्या चित्राचे मुंबईच्या ताज हॉटेलमध्ये प्रदर्शन भरले होते.शौर्य आता बारा वर्षाचा आहे.त्याच्या चित्रांची जगभर प्रदर्शने भरत असतात.आत्तापर्यंत त्याने चित्राच्या प्रदर्शनांमधून ६२ हजार डॉलर्स इतकी कमाई केली आहे.

पूर्णा मलावत ही तेलंगणाच्या निजामाबाद जिल्ह्यातील पाकला तांड्यावरील आदिवासी मुलगी.तिचे आईवडिल शेतमजुरी करायचे.घरच्या हलाखीच्या परिस्थितीमुळे तिने शासनाच्या निवासी आश्रम शाळेत प्रवेश घेतला.या ठिकाणी तिची गिर्यारोहणासाठी निवड झाली.खडतर प्रशिक्षण पूर्ण केले सलग ५२ दिवस चढाई करून माऊंट एव्हरेस्ट सर केले.जगातील सात खंडातील  सात उंच शिखरे सर करण्याचे ध्येय ठेवले आहे.तिच्या या संपूर्ण प्रवासावर पूर्णा नावाचा चित्रपट तयार करण्यात आला आहे.अगदी लहान वयात स्वर आणि लय समजणारा प्रतिभाशक्ती लाभलेला,झाकीर हुसेन यांनी शाबासकी दिलेला महाराष्ट्रातील उत्कृष्ट बाल तबलावादक, तृप्तराज पांड्याचा भारत सरकारचा 'बालशक्ती' पुरस्कार नुकताच मिळालेला आहे. सगळ्यात लहान वयातील तबला  वादकाचं गिनिज बुक रेकॉर्ड त्याच्या नावावर आहे. प्रतिभा पण प्रतिभासंपन्न,जिद्दी असणाऱ्या तृप्तराज स्वतःच ब्रीदवाक्य आहे. 
I am passionate for passion.

अलौकिक बुद्धिमत्ता लाभलेली उत्तर प्रदेशातील सुषमा वर्मा पंधराव्या वर्षी M.sc झाली. लहानपणापासूनच कुशाग्र बुद्धिमत्तेच्या जोरावर तिने सर्वांना चकित करून सोडलं होतं.घरात अठरा विश्व दारिद्र्य, आईवडील निरक्षर होते. तरीही तिने जिद्दीने यशाचे शिखर पादाक्रांत केले.जपानच्या संस्थेकडून IQ बाबत तिला निमंत्रण आलं.यामध्ये सर्व मुलांमध्ये ती पहीली आली.अगदी कोवळ्या वयात सामाजिकतेचे भान घेऊन देशासाठी देशबांधवासाठी समाजसेवेचे व्रत घेणारा,व्यवस्थेतील घडामोडीवर परखडपणे मत मांडणारा,संवेदनशील समाजसेवक,सत्यधर्माचा पुजारी पश्चिम बंगालचा वली रहमानी होय.अनाथ मुलांसाठी वलीने "उम्मीद"नावाचे  अनाथालय चालवतोय. वलीचे काम प्रेरणादायी आहे.

या सहा मुलांच्या प्रेरणादायी गोष्टीरूप लेख यावर्षीच्या बालकुमार दिवाळी अंकांमध्ये आलेले आहेत. हा बालकुमार दिवाळी अंक आपण मुलांना भेट देऊया.पालकांनी आपल्या मुलांना यामधील लेखांचे मुलांसोबत वाचन करायला हवे.मुलांना हा अंक वाचायला द्यायला हवा.या प्रेरणादायी गोष्टी मुलांना नक्कीच प्रेरणा देतील.चला आपण बालकुमार दिवाळी अंक भेट देऊया.

          समाधान शिकेतोड
  samadhanvs@gmail.com

Wednesday, 16 October 2019

मुलांचे प्रतिसादात्मक लेखन :माझा अनुभव

वाचनात आलेल्या मुद्द्याबाबत आपली सहमती किंवा असहमती लिहून दर्शवणे,वाचलेल्यावर आपली प्रतिक्रिया देणे, त्यावर  समीक्षात्मक लेखन करणे या लिखाणाला प्रतिसादात्मक लेखन म्हणतात. सर्जनशील लेखनाबरोबरच प्रतिसादात्मक लेखन करण्याची क्षमता मुलांमध्ये निर्माण व्हायला हवी.कारण लोकशाही समाजव्यवस्थेत एखाद्या घटनेवर आपले विचार प्रकट करता येणे फार महत्त्वाचे असते.मुलांनी वाचन साहित्यातून मुख्य मुद्दे शोधावेत,ते आपल्या अनुभवाशी जोडून,ताडून,पडताळून लिखाणात ते मांडायला हवेत.यासाठी त्यांना मदतीची आवश्यकता असते.अशा उपक्रमातून मुलांना मदत मिळाल्यास मुलांच्या लिखाणात नक्कीच सुधारणा घडून येते.
पार्श्वभूमी:- क्वेस्ट,युनिसेफ व महाराष्ट्र राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद (SCERT) पुणे यांच्या संयुक्त विद्यमाने मराठी भाषाशिक्षणाचा कोर्स करताना मुलांच्या प्रतिसादात्मक लेखनाबाबत मुलांसोबत काम करताना खूप काही नवीन शिकायला मिळाले.उस्मानाबाद शहरातील नगर पालिका शाळा क्र.१८ या  शाळेत दिनांक ९ ऑक्टोंबर ते २० ऑक्टोंबर २०१८ या कालावधीत मुलांसोबत काम केले.मुलांचे प्रतिसादात्मक लेखनासाठी इयत्ता सातवीच्या पाच विद्यार्थ्यांची निवड करण्यात आली होती. या पाच विद्यार्थ्यांनी माधुरी पुरंदरे यांच्या “सख्खे शेजारी” या पुस्तकावर प्रतिसादात्मक लेखन केले.
पुस्तकाबद्दल:-“सख्खे शेजारी” हे पुस्तक माधुरी पुरंदरे यांचे असून पुस्तकांमधील चित्रे माधुरी पुरंदरे यांनी काढलेली आहेत. शहरी संस्कृती मधील माणसाचं जगणं कशाप्रकारे आहे.याचे चित्र या पुस्तकांमधून उभे केले आहे.वेगवेगळे शेजारी त्यांच्या वागण्या,बोलण्याच्या,राहण्याच्या वेगवेगळ्या तऱ्हा, विविध घटना वेगवेगळ्या प्रसंगातून मांडल्या आहेत.पुस्तकाचे  सर्व कथानक केतकी या छोट्या मुलीभोवती फिरते.केतकी ही छोटी मुलगी,तिचं शेजाऱ्याबरोबर गप्पा गोष्टी करणं,नवं काहीतरी जाणून घेण्याची तिची जिज्ञासा याबद्दलचे पुस्तकातील प्रसंग भावतात. पुस्तकातील चित्र मुलांच्या भावविश्वातील आहेत.चंद्रसदन या इमारतीत ज्या ज्या घटना घडतात त्यातून केतकीचे भावविश्व समृद्ध होत जाते.याबद्दलचे विविध प्रसंग लेखिकेने उभे केले आहेत.स्वत: लेखिकेने या पुस्तकातील चित्रे रेखाटलेली आहेत.
कार्यपद्धती:-
१)           उस्मानाबाद शहरातील नगरपालिका शाळा क्रमांक -१८ मध्ये इयत्ता सातवीच्या वर्गातील पाच विद्यार्थ्यांची निवड केलेली होती.या मुलांची आवड, क्षमता,भावविश्व, पूर्वज्ञान पाहून सख्खे शेजारी या पुस्तकाची निवड केली होती.सर्व पाच मुलांना “सख्खे शेजारी” हे पुस्तक वाचण्यासाठी दिले.
२) सहवाचन:- या पुस्तकातील काही भाग मी स्वतः वाचत होतो.वाचलेल्या  भागावर, त्या गोष्टीच्या पुस्तकातील चित्रांवर चर्चा घडवून आणली जात असे.मुले अंदाज बांधून,तर्क करून बोलत होती.काही भाग मुले घरीहून वाचून येत असत.सर्वांना एकच पुस्तक दिल्यामुळे एकदाच पाच मुलांसोबत चर्चा सुरू असे.वाचन करताना त्यातील मजकूर व त्यांचे भावविश्व यांना जोडणारे  प्रश्न विचारून चर्चा केली.उदा. केतकी कोणकोणती  कामे करते? केतकी प्रमाणे तुम्ही कोणकोणती कामे करता?
३) सह वाचन झाल्यावर  पुस्तकावर चर्चा केली. या गोष्टीत कोणकोणती पात्रे आहेत?ती लिहा?गोष्टीची सुरुवात कशी झाली?केतकीला खरे शेजारी कोण वाटतात? असे प्रश्न विचारून पुस्तकावर चर्चा केली.त्यानंतर मुलांना त्या पुस्तकावर लेखन करण्यास सांगितले.
मुलांचे पहिले लेखन
मुलांचे या पुस्तकावरचे लेखन वाचले. सर्व मुलांनी लिहण्याचा  चांगला प्रयत्न केला होता.काही मुलांनी  पुस्तकातील गोष्ट सारांश रुपात लिहिण्याचा प्रयत्न केला होता.काही ठिकाणी अर्थामध्ये सुसंगती नव्हती. गोष्टीत काय काय झाले असते आठवण्याचा प्रयत्न मुलांनी केले केलेला होता. या लिखाणात सुसूत्रता दिसत नव्हती पहिला मसुदा मेंटॉर मीनाताई निमकर यांना पाठवल्यावर त्यांनीही काही सूचना दिल्या.त्यानुसार  पुस्तकातील प्रसंगाविषयी लिहा, हे पुस्तक वाचल्यावर तुम्हाला काय वाटले? गोष्टीतला कोणता प्रसंग आवडला? अशी मुलांशी चर्चा करून त्यांना दुसरे लेखन करायला  सांगितले.

मुलांचे दुसरे लेखन
दुसऱ्या मसुद्यात मुलांनी लेखिकेबद्दल लिहिले.माधुरी पुरंदरे यांची कोणकोणती पुस्तके आहेत. त्यांची शिवानीने नावे लिहली होती.शिवानीने लिहिलंय “माधुरी पुरंदरे यांनी लिहिलेली अनेक पुस्तके मी वाचणार आहे”.सर्वच मुलांनी पूर्वीपेक्षा जास्त लेखन केलेले होते.संग्राम लिहितो की “पूर्वीसारखी माणसं आता पाहायला मिळत नाहीत”. विठ्ठल लिहितो “शेजारी कुटुंबासारखे असतात.त्यांचा आदर करावा”. प्रणव लिहितो, “मला या पुस्तकातून खूप काही समजलं.आपण कसं वागावं,कसं बोलावं,मोठ्याचं ऐकावं”. हे पुस्तक लिहिल्याबद्दल तो लेखिकेला धन्यवाद देतो.मुलांनी जुना काळ व आताचा काळ याची तुलना केली आहे.ही गोष्ट कशाविषयी आहे हे त्यांना नेमकेपणानं लिहिले होते.हे पुस्तक वाचून माधुरी पुरंदरे यांची पुस्तके वाचण्याची त्यांची उत्सकता वाढलेली होती.हे पुस्तक इतरांनी का वाचावं हे त्यांना निटपणे सांगता आले नव्हते.  मुलांच्या लेखनात अजून काय काय सुधारणा करता येतील.याबद्दल माझ्या मेटॉर मीनाताई निमकर  यांचे मार्गदर्शन घेतले.त्यानुसार मुलांशी चर्चा केली.
मुलांचे तिसरे  लेखन       
मुलांनी तिसरे लेखन विस्ताराने केले आहे.पुस्तकातील घटना,प्रसंग यांची जोड त्यांनी त्यांच्या आयुष्यात घडलेल्या घटना,प्रसंगाशी लावून पाहिलेली आहे.प्रणव  शेजाऱ्याबद्दलचा एक छान प्रसंग सांगतो.माझ्यासोबत असाच एक प्रसंग घडला होता.मी खूप लहान होतो.मी पहिलीला होतो.मम्मी,पप्पा व एक बहिण बाहेर गेले होते.मी व बहिण घरी होतो.मी हात धुण्यासाठी बाथरूममध्ये गेलो व पाय घसरून पडलो.तेव्हा मला माझ्या शेजाऱ्यांनी दवाखान्यात नेले.म्हणून मी आज जिवंत आहे.विठ्ठलनेही एक छान प्रसंग शेजाऱ्यांबद्दल सांगितला आहे.त्याची शेजारी अम्मू त्याचा खूप लाड करत होती.अम्मुच्या आठवणी त्याने सांगितल्या आहेत.
१) हे पुस्तक वाचायला हवं.असं मुलांनी सांगितलेले आहे.लेखिका स्वत: चित्रकार आहेत.ही चित्रे मुलांना खूप आवडलेली आहेत.हे मुलांनी त्यांच्या लेखनात लिहिलेले आहे.
२) गोष्टीतील महत्त्वाच्या घटना क्रमबद्द लिहिलेल्या आहेत.त्या घटना आपल्या लहानपणीच्या घटनाबरोबर जोडून लिहिल्या आहेत.
३) इतरांनी हे पुस्तक का वाचायला हवे?हे सांगण्याचा प्रयत्न सर्वांनी केला आहे.पण नेमकेपणाने सांगता आलेले नाही.
मुलांनी केलेले पहिले लेखन व शेवटचे लेखन यामध्ये बरीच सुधारणा झालेली दिसून येते.मुलांसोबत काम करण्याचा हा प्रवास समृद्ध करणारा होता.मुलांनीही याचा खूप आनंद घेतला.वाचलेल्या मजकुरावर आपलं स्वत:चे मत बनवून लेखन करण्याच्या संधी मुलांना द्यायला हव्यात.यासाठी पद्धतशीरपणे नियोजन करून मुलांना अध्ययन अनुभव द्यायला हवेत.
                                                                                   
                           समाधान शिकेतोड
                        sshiketod@maa.ac.in